01 november 2022

De psychosociale bril bij pijn

Ik zie veel mensen die chronische pijn hebben. Daarbij merk ik vaak dat die mensen niet serieus genomen worden, je kunt zelfs zeggen dat ze gestigmatiseerd worden. Ze voelen zich alleen, in de kou staan, hulpeloos. Als behandelaar heb ik gemerkt dat je deze mensen veel kunt bieden en je kunt rustig zeggen dat -met meer dan dertig jaar klinische- en onderzoekservaring- ‘pijn’ mijn gebied is geworden.

Mensen die pijn hebben, willen graag een lichamelijke diagnose horen, net zoals zorgverleners die ook graag willen stellen, maar als er geen duidelijke lichamelijke oorzaak kan worden gevonden, dan wordt het moeilijker. Patiënten worden op zo’n moment heel onzeker.

Als mensen langer dan drie maanden pijn hebben, noemen we dat volgens de definitie ‘chronische pijn'. En chronische pijn is per definitie multifactorieel. Als we dat weten, moeten we voordat die drie maanden om zijn eerder beginnen met kijken naar welke factoren ervoor zorgen dat het herstel belemmerd wordt. Lichamelijke, zowel als psychosociale factoren. Daarbij moeten we ook meer samenen met andere collegae of disciplines, vanuit eenzelfde visie op pijn. Zo hoeft de patiënt niet een lange, onzinnige, zoektocht af te leggen langs allerlei monodisciplinair werkende en denkende medici, die telkens op zoek gaan naar weer alleen maar een andere mogelijke fysieke oorzaak. Uiteraard is gedegen lichamelijk onderzoek van belang maar alleen maar zoeken naar een somatische oorzaak doet geen recht aan multifactoriële karakter van pijn. Het is EN… EN… EN.

Pijn is weliswaar een sensorische gewaarwording, maar tegelijkertijd ook een emotionele ervaring. Ik zie dat we in de huidige zorg veel te lang op het biomedische spoor blijven zitten. Terwijl je, als het herstel niet verloopt zoals je verwacht, eigenlijk al in eerste weken moet gaan nadenken en onderzoeken of er geen andere oorzaken een rol spelen. Soms zijn herstelbelemmerende factoren al meteen aanwezig. Vaak zie je in de praktijk echter dat er in de loop van de tijd met name psychosociale factoren bij komen, als gevolg van aanhoudende pijn, en dat die op zichzelf de klachten in stand gaan houden

Negatieve gevoelens werken negatief in op de verwerking van pijnprikkels in ons brein. Bij mensen die bijvoorbeeld onzeker of angstig zijn over hun lichamelijke klachten kunnen dergelijke negatieve gevoelens dus hun pijn versterken. Als die gevoelens aanhouden, of sterker worden, heeft dat ook invloed op de manier van omgaan met pijn. Men kan minder of anders gaan bewegen en alles samen zorgt ervoor dat het pijnsysteem wordt ontregeld. Daardoor wordt het ‘signaal’ pijn bijvoorbeeld eerder of sterker gevoeld, hetgeen ook blijkt uit wetenschappelijk onderzoek.

Bij de behandeling is luisteren naar en aansluiten bij het verhaal van de patiënt belangrijk. Dat geldt ook voor de verwachting die je wekt over de richting en inhoud van de behandeling. Een oplossing voor chronische pijn bestaat helaas niet. Mensen die verwachten dat de pijn snel wordt opgelost of alleen denken aan een lichamelijke oorzaak en niet open staan voor psychosociale factoren, zijn moeilijker te behandelen.

Als mensen meer inzicht krijgen in welke factoren (lichamelijk, psychisch en sociaal) bijdragen aan de pijn,  is een succesvolle behandeling mogelijk. Meer dan 90 procent van patiënten die een multidisciplinair behandelprogramma, gericht op zelfmanagement krijgen, zijn tevreden over het bereikte resultaat. Niet omdat de pijn weg is, maar omdat ze weer meer kunnen. De pijn beheerst hun leven niet meer.

Fysiotherapeuten zijn, gezien hun positie in de keten (o.a. DTF) bij uitstek geschikt om patiënten die dreigen chronische pijn te ontwikkelen, in eerste instantie te zien en te herkennen.  Het is dan wel belangrijk dat de fysiotherapeut zo snel mogelijk een bredere biopsychosociale inschatting maakt, en daar ook naar handelt. Samenwerking tussen zorgdisciplines, vanuit een gezamenlijke visie op pijn is hierbij doorslaggevend. Voorwaarde is dan ook dat disciplines van elkaar weten wat ze kunnen en dat zorgverleners veel meer kennis van en oog krijgen voor de psychosociale aspecten bij chronische pijn. Daar schieten we nu nog in te kort.

Dat geldt ook voor de communis opinio rond pijn. Mensen zien pijnpatiënten zonder duidelijke lichamelijke oorzaak te snel als klagers en simulanten.

En zorgverzekeraars aarzelen nog om samenwerking in de eerste lijn te “vergoeden”, terwijl de financiering van een adequate en vroegtijdig ingezette multidisciplinaire aanpak enorme besparingen kan opleveren. Denk maar aan minder arbeidsuitval als mensen ondanks pijn beter blijven functioneren

Iedereen moet bij pijn, een psychosociale bril opzetten om die patiënten niet alleen en hulpeloos in de kou te laten staan.

Albère Köke
Senior Researcher, Maastricht University

PA!N Congres 2022

KNGF-standpunt Fysiotherapie bij patiënten met pijn